deze pagina is leeg

Ruimte vinden in een snelle, kapitalistische en digitale wereld
(en in een vol hoofd)

Inhoudsopgave

Introductie

Ruimte in mijn omgeving
Onderzoek naar ruimte in de persoonlijke en publieke ruimte

  • Fysieke ruimte
  • Digitale ruimte

Ruimte in mijzelf
Onderzoek naar ruimte in gevoel en planning

  • Ruimte in mijn hoofd
  • Ruimte in mijn agenda
Index

Notities
Scans van mijn handgeschreven en -getekende notities vanaf 2022

Dagboekfragmenten
Persoonlijke teksten voorgelezen uit mijn dagboek vanaf 2021

Experimenten
Foto’s en video’s van creatieve uitprobeersels vanaf 2021

Interactie
Onderdelen waarbij je wordt gevraagd mee te doen of te reageren

Theorie
Wetenschappenlijk, filosofisch en persoonlijk onderzoek naar ruimte

Notities

Eerste (vastgelegde) aantekeningen over ruimte, leegte en tijd, geschreven in de boeken On Beauty en Intimations van Zadie Smith.

Gemaakt terwijl ik mijn studie in Groningen online volgde vanuit Antwerpen tijdens de lock-downs.

December 2020 & januari 2021

Introductie

Ruimte.

Dat is waar het allemaal mee begint.

Ik schrijf dit terwijl ik in een leeg kantoor zit in de bibliotheek waar ik werk. Onder werktijd, dus niet helemaal de bedoeling. Maar dat is hoe het gaat met creativiteit: als er eenmaal ruimte is in je hoofd en omgeving, vloeit het als bloed uit een open wond.

In mijn geval is het dus een leeg kantoor en even geen dringende mailtjes die aanzetten tot dit vloeien. Meer is er niet voor nodig. Geen fancy werkplek met Instagram waardige inrichting, geen uitgebreide werkplaats met alle materialen en gereedschap die je je maar kan bedenken, geen dikke iMac met dure software.

Gewoon, ruimte.

En dat is nu juist het probleem. Het zijn niet de fancy werkplekken of dure apparatuur die schaars zijn. Het is de ruimte die zo moeilijk te verkrijgen is. De ruimte om gewoon eens voor je uit te staren, rond te wandelen of ongedwongen met materiaal te prutsen.

In plaats daarvan vullen we elk stukje loze ruimte wanhopig in. We omringen onszelf met apparaten die ons bekogelen met de laatste nieuwtjes, likes en berichten. We vertellen onszelf dat we alleen iets waard zijn als onze agenda overloopt. We meten elkaar aan de hand van productiviteit.

We geven elkaar en onszelf geen ruimte. Omdat we hebben geleerd dat leegte gevaarlijk is, omdat we niet achter willen blijven, omdat we het niet kunnen meten of om de realiteit niet onder ogen te komen, wellicht.

Terwijl ruimte, zowel fysiek als mentaal, een sleutel kan zijn tot een alternatief wereldbeeld.

Een wereldbeeld waarin we oog hebben voor onszelf, elkaar en de natuur om ons heen. Waarin menselijkheid, in al zijn vormen, belangrijker is dan (economische) groei. En waarin ruimte is voor creativiteit, verbinding en reflectie.

Er moet speling zitten, op het leven. Naast rationele, commerciële en efficiënte wezens, zijn we nu eenmaal ook zoekende, emotionele en dromende. Er mag, nee moet, af en toe gedroomd, geklungelt, geprobeerd, gefaalt, gesprongen en geriskeerd worden.

En er moet af en toe ook flink tijdverspild worden.

Bij mij begint dit creëren van ruimte vrij letterlijk in september 2022. Een belangrijke maand, want ik begin met een dag minder werken. Het fulltime werken biedt te weinig ruimte voor mijn eigen projecten en voor mijzelf.

En dus geef ik mezelf een vrije dag per week cadeau.

Die dag moet gekoesterd worden. Als een mooi ingepakt cadeautje geniet ik al vóórdat mijn nieuwe contract ingaat van zijn aanblik onder de kerstboom. En wanneer het zover is, pak ik hem langzaam uit, fantaserend over alle dingen die ik ermee ga doen.

Het grappige is dat die vrije dag, die valt op een maandag, ook anders aanvoelt. Zachter en vol verrassingen. Als een buffer tussen mijn weekend en mijn werkweek. Een dag waarop iedereen aan het werk is, en ik vrij kan schrijven, bedenken, maken, wandelen en soms gewoon luieren.

Maar, zo ontdek ik al snel, die dag moet ook beschermend worden. Want net als andere loze momenten en ruimtes, slibt ook deze dag snel dicht. Toch even iets voor werk doen, een huishoudelijk klusje hier en daar, een extra aflevering op Netflix en de dag is zo om.

Zo werkt het nu eenmaal met alle vormen van loze ruimte die we niet met ons leven beschermen. Stukjes in de stad, in onze agenda en in ons hoofd worden ongezien opgevuld.

Gedreven door de magie van mijn vrije dag, maar ook door mijn algemene struggle met het vrijhouden van ruimte in een vol leven en een vol hoofd, besef ik dat het tijd wordt dat er iets gebeurt.

Of nog beter, dat er niets gebeurt.

En dus ga ik op zoek naar ruimte in een snelle, kapitalistische en digitale wereld. Ik begin met een onderzoek naar de fysieke en digitale ruimte, in onze publieke en persoonlijke omgeving, met behulp van de teksten van Jenny Odell.

Dit doe ik door loze ruimte op te zoeken en te delen in mijn omgeving. Die omgeving wisselt tussen Friesland, waar ik vandaan kom, en Antwerpen, waar ik momenteel woon en werk. Maar ook de omgeving op mijn scherm.

Daarna zoek ik de ruimte op in mijn hoofd en mijn agenda. Ik verdiep me in het verschil tussen onze “gevoelstijd” en de “kloktijd”, zoals Joke Hermsen het omschrijft. Ook onderzoek ik hoe we deze leegte ervaren, en wat het met ons doet wanneer we te weinig of juist te veel ruimte ervaren.

Het resultaat is een creatief, persoonlijk, experimenteel, interactief én filosofisch onderzoek dat ook de

ruimte

geeft om soms even helemaal niks te doen, vinden of zíjn.

Notities en dagboekfragment

Over het belang van ruimte en tijd voor persoonlijke ontwikkelingen.

Juli 2021

Ruimte in mijn omgeving

Dagboekfragment

Onderweg naar Frankrijk, nadenkend over het belang van “loze ruimte” met het boek De Macht van Nietsdoen van Jenny Odell in het achterhoofd.

Augustus 2021

Fysieke ruimte

Ik ben opgegroeid in het meest ordelijke landje dat ik ken. Nederland staat dan ook niet voor niks bekend om zijn ruimtelijke ordening. Niks lijkt aan toeval overgelaten te zijn, elk hoekje heeft zijn functie.

België daarentegen neemt zijn ruimte meer organisch in. Een resultaat van minder focus op ruimtelijke ordening. Dit resulteert in lintbebouwingen tussen steden en dorpen, in mindere wijken waar plotseling een prachtig herenhuis te vinden is en in een chaotische infrastructuur.

Zelf ervaar ik het gebrek aan ruimtelijke ordening regelmatig in Antwerpen.

Zo fiets ik dagelijks langs een stoplicht waarbij de auto’s rechts van mij geen stoplicht hebben, en dus gewoon vrij door kunnen rijden. En in plaats van wijken met eenzelfde soort huizen, zoals in Nederland, is in Antwerpen een verzameling van verschillende gebouwen te vinden.

Maar er ontstaan hierdoor ook regelmatig stukjes ruimte, stukjes vergeten stad.

Zo sluiten gebouwen minder goed op elkaar aan, waardoor er af en toe een spontaan stukje lucht te zien is. Of zijn er voorbeelden van wandel en fietspaden die zomaar ergens beginnen of eindigen. Stukjes pseudoruimte noem ik dit, ruimte die eigenlijk geen ruimte is.

Het gebrek aan visie van bovenaf, zorgt er ook voor dat de Antwerpenaar zelf creatief aan de slag gaat met ruimte creëren en toeëigenen. Tegels worden uitgebroken om geveltuintjes aan te leggen, de ruimte voor persoonlijke parkeergarages wordt fanatiek beschermd door dreigende teksten en op straten zonder fietspad wordt er helfhaftig in het midden gefietst.

Na meerdere wandelingen door Antwerpen, op zoek naar ruimte, denk ik na over wat een stukje ruimte eigenlijk is, waar moet het aan voldoen. Het boek De Macht van Nietsdoen van Jenny Odell helpt hierbij.

[Meer over De Macht van Nietsdoen]

Ik kom met de volgende basisvoorwaarden voor loze publieke ruimte:

  • Je kan er gewoon zijn, zonder iets te moeten doen, bewijzen of kopen. Voorbeelden hiervan zijn de bibliotheek of het park. Hoewel deze ruimtes een functie hebben, kijkt niemand er gek van op als je gewoon een beetje ronddwaalt. In tegenstelling tot winkels, pretparken, kantoren of de (snel)weg.
  • Het mag niet afgesloten zijn van de wereld.
    Zelf heb ik een voorkeur voor ruimtes die een kleine afstand hebben tot de drukte. Toch vind ik het belangrijk dat de loze ruimte zich niet afkeert van de wereld om je heen. Om oog te hebben voor elkaar en de wereld, waar ruimte in onze omgeving en in ons hoofd toe kan leiden.
  • Iedereen moet er toegang tot hebben.
    Wat voor sommigen als een vrije ruimte voelt, kan voor anderen voelen alsof ze er niet welkom zijn. Er mogen dus geen drempels zijn verbonden aan geslacht, huidskleur, geaardheid, leeftijd, economische of sociale klasse.
  • Je moet je er veilig voelen en niet in de weg staan.
    Sluit aan op de vorige punt. Veiligheid betekent voor iedereen iets anders. Zo voel ik ruimte op het plein voor het Centraal Station van Antwerpen. De weg ernaast, een overdekt en donker voetpad naast een druk fietspad, waar veel taxichauffeurs en reizigers wachten, voelt dan weer benauwend en minder veilig.

Deze eigenschappen zijn deels universeel, maar deels ook persoonlijk. Hoewel ik denk dat niemand veel ruimte voelt door midden op een drukke weg te gaan staan, is het gevoel van veiligheid en toegankelijkheid heel persoonlijk.

Zo ervaar ik bijvoorbeeld dat je ook (juist) ruimte kunt ervaren in drukke ruimtes waar niemand je opmerkt, zoals Centraal Station. Hoewel ik dit onderzoek begon met het idee rustige, vredige ruimtes met veel afzondering en natuur op te zoeken, weet ik nu dat dit geen voorwaarde hoeft te zijn voor loze ruimte.

Voor de publieke loze ruimte is het juist een voorwaarde dat je niet afgesloten wordt voor de wereld om je heen, ontdek ik. Ik realiseer mij tijdens mijn onderzoek dat ik veel meer een sociale motivatie voel, dan een individualistische.

Hoewel het opzoeken van ruimte snel doet denken aan het idee van me-time, self-care en andere spirituele, millenial-achtige onderwerpen, merk ik tijdens het onderzoek dat ik mijzelf hier juist van af wil zetten.

Zoals ook Sanne van Rij schrijft voor De Correspondent, geeft self-care een individualistisch en commerciëel antwoord op een maatschappelijk en systematisch probleem.

Dit onderzoek focust zich dus niet op het retraite-achtige soort ruimte, maar juist op de ruimte die ons midden in de wereld en maatschappij doet staan, en oog doet hebben voor de mensen en de natuur om ons heen.

Niet door onszelf weg te cijferen of mee te rennen met de meute. Juist door onszelf midden in die wereld te plaatsen, er even stil te staan en gewoon om ons heen te kijken.

Experiment

Een wandeling van Antwerpen Centraal Station naar Antwerpen Berchem Station.

Onderweg leg ik verschillende vormen van loze ruimte in de stad vast, zie hieronder voor mijn bevindingen.

November 2022

Stukjes vergeten stad

Doordat de ruimtelijke ordening in België minder, tja, geordend is, onstaan er regelmatig stukjes loze ruimte tussen of ín gebouwen.

Misschien wel het meest vergeten stukje stad in Antwerpen: de voetschrapers die in oude huizen naast de deur zijn geplaatst.

Deze nisjes worden nu ook wel gebruikt door kunstenaars om mini kunstwerkjes in te maken. Een mooi en concreet voorbeeld dat ruimte zorgt voor creativiteit.

Stukjes pseudoruimte.

Antwerpen is een stad van de schone schijn. Zo heb je talloze voorbeelden van schijn wandel- en fietspaden. Dit zijn dus stukjes ruimte die eigenlijk geen ruimte zijn.

Als reactie eigent de Antwerpenaar én de natuur zelf stukjes ruimte toe, zie hieronder.

Stukjes loze ruimte (terug) ingenomen door de mens.

Zoals de “olifantenpaadjes” die zijn ontstaan bij gebrek aan meer ruimte voor de wandelaar.

Ook is de Antwerpenaar koning van de passief-aggresieve teksten. Denk bijvoorbeeld aan het bordje dat standaard bij een invalideplek wordt geplaatst: “Neem je mijn PARKEERPLEK? Neem dan ook mijn HANDICAP!”

Stukjes loze ruimte (terug) ingenomen door de natuur.

oproep

deel jouw loze ruimte

Deel jouw favoriete stukje loze ruimte, vergeten stad of pseudoruimte in de publieke ruimte. Maak een foto, vermeld het adres of de plek en omschrijf waarom dit volgens jou voldoet aan “loze ruimte”.

Notitie

Luisterend naar de podcast De Weg Naar Waar Het Stil Is.

Stilte is ook een vorm van ruimte, maar dan in geluid.

September 2022

Hoe vertaalt zich dit in de persoonlijke ruimte?

[Eigenschappen loze persoonlijke ruimte]

Digitale ruimte

Experiment

Mijn masteronderzoek Lost in Latency ging over het concept van digitale vertraging.

Ik volgde de studie Media, Art, Design & Technology aan het Frank Mohr Instituut in Groningen online vanuit Antwerpen i.v.m. lock-downs.

Om toch een persoonlijke manier van communiceren te hanteren plaatste ik een printer in het academiegebouw in Groningen en stuurde ik handgeschreven teksten voor mijn medestudenten naar deze printer.

April 2021

Notitie

Juist deze (digitale) vertraagdheid die ik evraarde tijdens de lock-downs gaf mij ruimte om te reflecteren in plaats van te reageren, zo veranderde de titel van Lost in Latency in Found in Latency

April 2021

Notitie

Stukjes (digitale) leegte op social media en in je inbox.

April 2022

Ruimte in mijzelf

Ruimte in mijn hoofd

Experiment en notities

Een experiment waarbij ik dagelijks twee minuten niks doe, mijzelf film en achteraf notities maak over deze ervaring

Mei 2021

Ruimte in mijn agenda

Notitie

Notitie van het boek Stil De Tijd van Joke Hermsen
.

Voor deze notities gebruikte ik het notitieboekje met stromende lijnen dat ik ontwierp, wat mooi past bij het stromen van de tijd.

Maart 2021

Notitie

Maart 2022

Notities

Nadenkend over het creëren van stukjes leegte.

Uiteindelijk vraag ik voor een 4/5e contract om ruimte te creëren voor eigen projecten.

April & juni 2022

Notitie
September 2022

Notities

Ruimte op kantoor door “lege” post-its.

September 2022

Experiment

Wanneer ik Google naar hoe minder productief te zijn, krijg ik juist suggesties hoe nóg productiever te zijn.

September 2022

Notities

Notities over twijfelen en inefficiëntie.

September 2022

nieuwsbrief

meld je aan voor… niks

Als tegenbeweging tegen de overvolle mailbox die veel tijd en ruimte opeist, maakte ik een (bijna) lege nieuwsbrief. Het herinnert eraan ruimte te creëren in het leven en op je scherm.

Deze nieuwsbrief wordt verzonden via Laposta en voldoet aan de richtlijnen van de AVG en is ISO-27001 gecertificeerd. In andere woorden, het garandeert jouw data te beschermen volgens de Europese richtlijnen.